Ustalanie priorytetów w wodociągach – kolejność działań według kosztów krańcowych (DKK, KKK)

1) Reguła priorytetu – najpierw najtańsze efekty

W zarządzaniu kosztami wieloletnimi decydująca nie jest liczba działań, lecz ich kolejność według kosztu krańcowego.
Każdy zakład wodociągowy dysponuje ograniczonymi środkami finansowymi – zarówno operacyjnymi (OPEX), jak i inwestycyjnymi (CAPEX). Dlatego podstawową zasadą racjonalnego działania jest realizowanie w pierwszej kolejności tych zadań, które przynoszą największy efekt kosztowy (+.ew. wolumetryczny w sytuacjach deficytu wody) przy najniższym koszcie krańcowym.

Upraszczając:
Najpierw realizuje się działania o najniższym koszcie krańcowym (zł/m3 efektu), a dopiero później działania droższe.

To nie jest kwestia preferencji technicznych. To jest zasada ekonomii.

Jeżeli działanie A obniża koszty wieloletnie przy koszcie 0,80 zł/mł, a działanie B przy koszcie 3,50 zł/mł, to rozpoczęcie od działania B oznacza utratę efektywności finansowej systemu. Nadto zadanie A może wcześniej "zarobić" na działanie B. Dlatego po wyznaczeniu DKK (długoterminowego kosztu krańcowego) kolejnym naturalnym krokiem jest ustalenie kolejności działań według ich kosztu krańcowego.
To właśnie nazywamy priorytetem.

2) Dlaczego bez ustalonego priorytetu nie minimalizuje się kosztów wieloletnich

Wiele planów wieloletnich koncentruje się na liście inwestycji i zadań technicznych. Problem polega na tym, że sama lista nie mówi nic o kolejności ekonomicznej.
Bez wyznaczonego priorytetu może dochodzić do sytuacji, w której:
- realizowane są działania kosztowne, podczas gdy tańsze i bardziej efektywne czekają,
- środki inwestycyjne są angażowane w projekty o wysokim koszcie krańcowym,
- poprawia się wskaźniki techniczne, ale nie minimalizuje się kosztów całkowitych systemu.

Minimalizacja kosztów wieloletnich nie polega na maksymalizacji liczby działań ani na „intensyfikacji inwestycji”. Polega na wyborze takich działań i w takiej kolejności, które w danym systemie wodociągowym dają największy efekt przy najniższym koszcie krańcowym.
Dopiero po wyznaczeniu DKK można odpowiedzieć na pytania:
- które działania są ekonomicznie uzasadnione,
- które należy realizować w pierwszej kolejności,
a które – mimo że technicznie poprawne – powinny poczekać lub w ogóle nie być wdrażane.

Priorytet nie jest dodatkiem do planu. Priorytet jest warunkiem minimalizacji kosztów wieloletnich.

3) Krok 1 – Lista wszystkich opcji kosztowych (nie tylko inwestycji)

Po wyznaczeniu DKK zakład wodociągowy powinien w pierwszym kroku sporządzić pełną listę możliwych działań, które:
- obniżają koszty wieloletnie,
- odraczają kosztowne inwestycje,
- zmniejszają straty wody,
- poprawiają efektywność finansową systemu.

Kluczowe jest zrozumienie, że każde z tych działań jest jedynie opcją kosztową. Dla finansów oznacza to, że każde z nich powinno zostać potraktowane jak projekt inwestycyjny podlegający testowi opłacalności.
Nie ma działań „z natury lepszych” ani „z natury gorszych”.
Różnią się one wyłącznie kosztem krańcowym i efektem ekonomicznym.

Przykładowe grupy działań obejmują:
Działania operacyjne (OPEX):
- Kontrola Wycieków (wyszukiwanie i skracanie czasu trwania ukrytych wycieków),
- Kontrola i Regulacja Ciśnienia,
- Skrócenie czasu reakcji na awarie,
- Zwiększenie wydajności brygad terenowych,
- Redukcja kosztów energii (optymalizacja pracy pomp).
Działania infrastrukturalne (CAPEX):
- Rehabilitacja Przewodów w optymalnym momencie cyklu życia (najtańszym),
- Modernizacja odcinków o wysokiej awaryjności,
- Budowa stref pomiarowych,
- Modernizacja systemów pomiarowych.
Działania po stronie odbiorców (zarządzanie popytem):
- Wymiana wodomierzy na dokładniejsze,
- Programy efektywności zużycia wody,
- Zachęty taryfowe (lepsza struktura taryfy),
- Programy wymiany urządzeń sieciowych,
- Edukacja odbiorców.

UWAGA: w praktyce lista ta może być znacznie dłuższa.
Istotne jest nie to, ile opcji znajduje się na liście, lecz to, że każda z nich powinna zostać przeliczona na koszt krańcowy (zł/mł efektu) i dopiero wtedy oceniona.
Bez takiej listy i bez jej przeliczenia nie można mówić o racjonalnym planie modernizacji ani o minimalizacji kosztów wieloletnich.

4) KROK 2 – Obliczenie kosztu krańcowego i utworzenie rankingu

Po sporządzeniu listy możliwych działań każdy z nich należy przeliczyć na koszt krańcowy, czyli: Ile kosztuje uzyskanie 1 m3 efektu (oszczędzonej wody, unikniętego kosztu, kosztu inwestycji).
Koszt krańcowy obejmuje:
- nakłady inwestycyjne (CAPEX),
- koszty operacyjne (OPEX),
- koszty finansowania,
- okres obowiązywania efektu,
- wartość pieniądza w czasie (dyskontowanie).

Dopiero po takim przeliczeniu powstaje ranking. I dopiero ranking pozwala mówić o racjonalnym planie wieloletnim.

5) KROK 3 – Ranking -> TABELKA (patrz po prawej stronie - przykładowe dane)

6) Zasada zatrzymania – DKK

Sama tabela kosztów krańcowych nie wystarczy. Ranking mówi, od czego zaczynać. Ale dopiero DKK mówi, kiedy się zatrzymać.
Zasada jest prosta: Ostatnie wdrażane działanie to to, którego koszt krańcowy zbliża się do DKK.

Przykład: Jeżeli w zakładzie:
DKK = 3,00 zł/m3
to:
- działania o koszcie 0,50 zł/m3 – realizujemy,
- działania o koszcie 1,80 zł/m3 – realizujemy,
- działania o koszcie 2,90 zł/m3 – realizujemy,

ale działania o koszcie 4,80 zł/m3 – nie realizujemy. Bo ich koszt przekracza granicę opłacalności.
To jest moment zatrzymania.

Nie dlatego, że „nie ma pieniędzy”. Nie dlatego, że „nie chcemy inwestować”. Ale dlatego, że dalsze działania podniosłyby koszty wieloletnie systemu.
Właśnie dlatego DKK i Priorytety są nierozerwalne.
Bez DKK ranking nie ma punktu końcowego. Bez rankingu DKK nie ma zastosowania praktycznego.

Od powyższej reguły istnieje tylko jeden wyjątek - jeżeli dany system wodociągowy posiada deficyt wody. Wówczas zadania z kosztami krańcowymi >DKK ocenia się dodatkowymi kryteriami.

7) Małe vs duże wodociągi

Metodyka jest skalowalna.
W małych systemach:
- jedno DKK,
- jeden ranking,
- jedna kolejność działań.

W większych systemach:
- różne strefy mają różne parametry,
- różne koszty awarii,
- różne ciśnienia,
- różne koszty odtworzenia.

W efekcie: DKK może być różne dla poszczególnych stref, a wraz z nim zmienia się kolejność działań.
To oznacza, że: nie istnieje „uniwersalny priorytet”. Priorytet zawsze wynika z danych konkretnego systemu.
Metodyka działa zarówno w małym wodociągu wiejskim, jak i w dużym przedsiębiorstwie miejskim.

8) O tak zwanych planach wieloletnich kosztów

Wiele planów wieloletnich koncentruje się na liście inwestycji, bez określenia ich kolejności według kosztów krańcowych.
Lista zadań nie jest jeszcze strategią kosztową ani mechanizmem kontroli kosztów.

Plan, który nie wskazuje:
- które działania są najtańsze w przeliczeniu na efekt,
- gdzie znajduje się granica opłacalności (DKK),
- w którym miejscu należy się zatrzymać,

nie daje gwarancji minimalizacji kosztów wieloletnich.

Może być poprawny formalnie - jak to jest w większości przypadków. Jednak nie musi być wcale najtańszy czy optymalny ekonomicznie.

9) Wniosek dla finansów

Mechanizm Kontroli Kosztów Wieloletnich (MKKW) jest zasadniczo ważniejszy niż plan. Plan jest dokumentem. MKKW jest procedurą kontrolną.
Rzetelny mechanizm kontroli kosztów to taki, który:
- zawiera wyznaczone DKK,
- zawiera ranking działań według kosztów krańcowych,
- wskazuje moment zatrzymania.

Dopiero wtedy decyzje inwestycyjne przestają być listą potrzeb, a stają się uporządkowanym programem minimalizacji kosztów wieloletnich.

Plan, który nie określa:
- które działania są najtańsze w przeliczeniu na efekt,
- gdzie przebiega granica opłacalności,
- w którym miejscu należy się zatrzymać,
nie daje gwarancji, że środki finansowe są wykorzystywane w sposób optymalny.

Nie chodzi o to, aby realizować wszystkie możliwe działania. Chodzi o to, aby realizować tylko te, które obniżają koszty całkowite systemu.

W praktyce oznacza to, że każda inwestycja i każde działanie powinny przejść test:
KK w porównaniu z DKK.

10) Mechanizm Kontroli Kosztów Wieloletnich (MKKW)
Wdrożenie Mechanizmu Kontroli Kosztów Wieloletnich (MKKW) oznacza wprowadzenie do przedsiębiorstwa stałej procedury decyzyjnej opartej na kosztach krańcowych.
MKKW nie jest dokumentem ani planem inwestycyjnym. Jest mechanizmem kontroli, który pozwala:
- wyznaczyć długoterminowy koszt krańcowy (DKK),
- utworzyć ranking działań według ich kosztu krańcowego,
- określić moment zatrzymania (granica opłacalności),
- wprowadzić test „KK vs DKK” do bieżących decyzji operacyjnych i inwestycyjnych.

Celem MKKW nie jest zwiększenie liczby działań ani intensyfikacja inwestycji.
Celem jest utrzymanie kosztów całkowitych systemu (CAPEX + OPEX) w punkcie ekonomicznego minimum w całym cyklu życia infrastruktury.

Mechanizm działa zarówno w mniejszych systemach, jak i w dużych przedsiębiorstwach miejskich.
W większych organizacjach może być wdrażany:
- centralnie – jako jednolita procedura kontrolna,
- strefowo – z różnymi wartościami DKK dla poszczególnych obszarów systemu.

Efektem wdrożenia MKKW jest:
- uporządkowanie decyzji inwestycyjnych,
- powiązanie OPEX z CAPEX,
- możliwość formalnego wykazania minimalizacji kosztów wieloletnich,
- ograniczenie ryzyka podejmowania decyzji przekraczających granicę opłacalności.

Mechanizm nie zastępuje planów inwestycyjnych. Stanowi ich ekonomiczne kryterium weryfikacyjne.

Istota MKKW w jednym zdaniu
Każde działanie przechodzi test:
Czy jego koszt krańcowy jest niższy od DKK?
- Jeżeli tak – obniża koszty całkowite systemu.
- Jeżeli nie – podnosi koszty wieloletnie, nawet jeśli poprawia wskaźniki techniczne.

› Przykład wdrożenia MKKW– analiza systemu miejsko-wiejskiego

ŚCIEŻKA SZKOLENIA I WDROŻENIA

Opcja 1 – Chcę to opanować jako finanse (księgowość/kontroling/taryfy)
Szkolenie on-line dla ekonomistów wodociągowych: metodyka kosztów krańcowych (IWA) w decyzjach kosztowych i taryfowych.
.

Opcja 2 – Jestem z komisji rewizyjnej / radnym
Szkolenie on-line: jak prowadzić nadzór „na liczbach” bez konfliktu i bez wchodzenia w technikę.
Dostajesz procedurę, gotowe pytania i sposób weryfikacji efektów po 12 miesiącach.

Wdrożenie metodyki obejmuje wyznaczenie DKK oraz opracowanie rankingu działań wraz z rekomendacją kolejności i momentu zatrzymania.

Link do strony szkoleń i kart zgłoszeń na oba szkolenia: ecoreg.pl/szkolenia.html

Czym jest ta strona internetowa?

Nie jest krytyką branży ani oceną konkretnych planów inwestycyjnych.

Pokazuje, w jaki sposób po wyznaczeniu granicy opłacalności (DKK) można uporządkować działania według kosztów krańcowych.

Priorytety nie wynikają z presji chwili, lecz z analizy ekonomicznej.

Celem jest skierowanie każdej złotówki tam, gdzie przynosi największe obniżenie kosztów wieloletnich systemu.