DKK po ludzku: dlaczego małe koszty awarii decydują o wielkich kosztach inwestycji

O co chodzi na tej stronie?
System może funkcjonować poprawnie technicznie, a jednocześnie generować wyższe koszty wieloletnie niż konieczne.To nie jest czyjaś wina. To efekt braku jednego, prostego kryterium, które kończy spory i daje decyzję na liczbach: opłaca się / nie opłaca się.

Jeśli ktoś nie rozumie i nie stosuje DKK (długoterminowych kosztów krańcowych), to zwykle popełnia błąd, który jest niewidoczny „tu i teraz”, ale bardzo drogi w długim czasie. Za ten błąd nie ma kary dla zakładu. Zapłacą odbiorcy wody – w taryfie.

Dlatego trzeba zrozumieć trzy rzeczy:
- co to jest DKK,
- co DKK mówi o opłacalności działań każdego wodociągu,
- dlaczego DKK chroni przed kosztami, które nigdy się nie zwrócą.

Nie będziemy tego tłumaczyć „po krajowemu” (różnymi wariantami rachunku kosztów). Pokażemy sens DKK prosto – na dwóch typach kosztów:
- koszty bieżące utrzymania sieci (awarie, naprawy, działania eksploatacyjne) – czyli koszty operacyjne,
- koszty dużych inwestycji (budowa/wymiana odcinków) – czyli koszty kapitałowe.

1) Jak wygląda życie odcinka sieci – w jednym obrazku

Pomyśl o odcinku sieci jak o maszynie w fabryce.
Najpierw sieć budujemy – to duży koszt inwestycyjny (CAPEX).
Potem przez lata sieć „żyje”: pojawiają się awarie, naprawy, prace w terenie, odtworzenia nawierzchni, wycieki i straty wody – to koszty bieżące (OPEX).
Na końcu cyklu przychodzi największy wydatek: wymiana odcinka na nowy – znów duży CAPEX.
Potem cykl się powtarza.

I teraz najważniejsze:
To, jak zarządzasz kosztami awarii i wycieków w trakcie cyklu, wpływa na to, jak szybko dojdziesz do kosztownej wymiany odcinka.

2) Co to jest „najtańszy cykl życia” (Topt)

Wyobraź sobie, że zliczasz wszystkie wydatki na dany odcinek sieci w czasie jego „życia”:
- koszty awarii i napraw,
- koszty strat wody (wycieki),
- koszty działań kontrolnych,
- a na końcu koszt wymiany odcinka na nowy.

Jeśli te wydatki podzielisz przez liczbę lat cyklu, dostajesz średni koszt na rok.

I teraz klucz:
Istnieje taka długość cyklu dla danej sieci, przy której ten średni koszt na rok jest najniższy. To jest właśnie najtańszy cykl życia (Topt). Dla każdej sieci jest on inny.

3) Co zmienia „oszczędzanie awarii”, szybkie wykrywanie wycieków itd.

Jeśli obniżysz koszt awarii (na przykład dlatego, że skracasz czas trwania ukrytych wycieków, szybciej je wykrywasz), to dzieją się dwie rzeczy naraz:
- suma kosztów awarii w całym cyklu spada,
- najtańszy czas cyklu (Topt) się wydłuża, czyli odcinek da się utrzymywać dłużej „najtaniej”, zanim trzeba go wymienić.

Efekt końcowy: spada średni koszt na rok, a więc spadają koszty wieloletnie.

To jest sedno:
Małe działania w eksploatacji (awarie, wycieki, czas reakcji) decydują o tym, czy za kilka–kilkanaście lat przyjdą wielkie koszty wymiany i inwestycji.

4) Co to jest DKK i co DKK „mówi” zakładowi

DKK to liczba, która mówi:
„Ile maksymalnie (w przeliczeniu na 1 m3 wody) opłaca się dopłacić do działań, które obniżają koszty awarii, wycieków itd. – żeby w długim czasie koszt całego cyklu był minimalny.”

Inaczej: DKK wyznacza granicę: do którego momentu warto „dociskać” działania, a od którego momentu kolejne kroki są już tylko dokładaniem kosztów do taryfy.

Punkt optimum jest wtedy, gdy: koszt krańcowy działania równy jest w przybliżeniu DKK.

5) Ważne: działania muszą być wydajne, a nie „na pokaz”

Żeby ta metoda działała, interwencje muszą być wykonywane profesjonalnie. Przykładowo, w kontroli wycieków liczy się:
- wydajność przeglądu (ile km sieci na zmianę),
- skuteczność (żeby nie było „suchych dołków” i błądzenia po sieci).
Jeśli ktoś robi 1–2 km na 8 godzin, a inny 6–8 km na 8 godzin, to ten pierwszy może kosztowo wypaść tragicznie, nawet jeśli „ma wspaniały sprzęt lub monitoring”.

Tu nie wystarczy „mieć technologię”. Liczy się koszt efektu. Konkretny.

6) Dlaczego monitoring i sprzęt potrafią zaszkodzić

Monitoring, komory pomiarowe i drogi sprzęt mogą być przydatne, ale mają jeden warunek: muszą przejść test opłacalności (koszt krańcowy <C DKK).

Dwa typowe błędy:
A) Budujemy monitoring, który „zjada” całą pulę opłacalności
Jeśli koszt krańcowy monitoringu przekroczy DKK, to nie zostaje już miejsce na opłacalne działania w terenie. Wtedy rosną koszty wieloletnie.
B) Budujemy monitoring w sieci, gdzie CTUW jest bardzo krótki
Jeśli ukryte wycieki w danej sieci trwają krótko (np. CTUW = 24 dni), to monitoring często nie poprawi sytuacji na tyle, żeby się zwrócił. Efekt kosztowy może być ponownie ujemny.
C) zachowujemy się pasywnie (nie dokonujemy opłacalnych działań)
Efekt kosztowy jest ponownie ujemny - zwiększamy koszty wieloletnie i taryfy.
W przypadku A i B: trudzisz się, wydajesz pieniądze, które podnoszą koszty wieloletnie i taryfy, zamiast je zmniejszać.
W przypadku C nic nie robisz - i to też podwyższa koszty wieloletnie.

7) Dlaczego „25% oszczędności IWA” nie pojawia się jutro

Częste pytanie laików (radnych, mieszkańców): „A ile woda będzie tańsza od razu na skutek wdrożenia DKK?”

To działa jak z taksówką: jeśli jeździsz tak, żeby samochód służył najtaniej przez lata, to nie znaczy, że jutro samochód „odda Ci gotówkę”. Zyski są rozłożone w czasie: mniej awarii, dłuższy cykl życia, mniej kosztownych wymian, mniej błędnych inwestycji.
To nie jest „szybki rabat”. To jest trwałe, konsekwentne i systematyczne działanie - obniżenie kosztów wieloletnich.

8) Najgroźniejszy błąd: odkładanie wdrożenia DKK „na później”

Ludzie często mówią: „To jest bardzo dobre, zrobimy to kiedyś.”
Problem w tym, że generowanie kosztów wieloletnich przez sieć wodociągową dzieje się każdego dnia, samo. Każdy dzień bez kontrolowania DKK to dzień decyzji „na ślepo”, czyli ryzyko kosztów, które nigdy się nie zwrócą i trafią do taryfy. To prowadzenie działań (lub ich brak), które nie mają na celu oszczędzania kosztów wieloletnich, a wręcz odwrotnie. Błąd lenistwa jest tak samo kosztowny jak błąd ślepego naśladownictwa, wdrażanego z mozołem.

9) Co na to banki i instytucje finansowe

Banki rozumieją myślenie wieloletnie. Jeśli pokażesz:
- policzone DKK,
- plan wdrożenia kontroli kosztów,
- kolejkę działań opłacalnych (z priorytetem liczonym wg DKK),
to dla banku jest to wiarygodny argument, że zakład ma procedurę ograniczania kosztów w czasie i potrafi bronić decyzji liczbami. Może ci wtedy pomóc pożyczką.

10) Mit „biednych małych wodociągów”

To, że gmina jest mała, nie oznacza, że „nie da się oszczędzać kosztów wieloletnich”. Najczęściej problemem nie jest brak pieniędzy (bo na opłacalny plan wieloletni można pozyskać finansowanie, np. w formie pożyczki bankowej), tylko brak metody i wiedzy:
- co w danych warunkach jest opłacalne,
- ile maksymalnie wolno wydać (DKK),
- co zrobić najpierw, a co dopiero potem (kolejność/priorytet działań wg kosztów krańcowych - od najmniejszych do większych).

To nie jest gołosłowna teza: DKK pozwala policzyć opłacalność i ułożyć realny plan, który można obronić liczbami.

Wniosek do zapamiętania: W praktyce racjonalnego zarządzania zawsze zaczyna się od wyznaczenia DKK.
Bo DKK mówi, ile opłaca się wydać na działania, które obniżają koszty wieloeltnie, zanim zaczniemy niepotrzebnie podnosić taryfy.

Pierwsze wyznaczenie DKK w zakładzie to początek uporządkowania decyzji kosztowych.
Realizujemy je jako odrębny etap wdrożenia (analiza danych + raport + rekomendacja), a następnie utrwalamy metodykę w szkoleniu dla finansów i nadzoru.

Co dalej po wyznaczeniu DKK?
Sam limit opłacalności nie rozwiązuje jeszcze problemu kolejności działań.
Pokazuje granicę, ale nie mówi, które działania wdrożyć najpierw.

Następnym krokiem jest ustawienie planu według kosztów krańcowych –
od działań o najniższym koszcie efektu do tych droższych i bardziej wymagających.

W kolejnej części pokazujemy, jak zbudować taką kolejkę działań w praktyce,
tak aby każda złotówka była kierowana tam, gdzie przynosi największe obniżenie kosztów wieloletnich.

› Priorytety – jak ustawić plan działań w zakładzie

ŚCIEŻKA SZKOLENIA I WDROŻENIA

Opcja 1 – Chcę to opanować jako finanse (księgowość/kontroling/taryfy)
Szkolenie on-line dla ekonomistów wodociągowych: metodyka kosztów krańcowych (IWA) w decyzjach kosztowych i taryfowych.
.

Opcja 2 – Jestem z komisji rewizyjnej / radnym
Szkolenie on-line: jak prowadzić nadzór „na liczbach” bez konfliktu i bez wchodzenia w technikę.
Dostajesz procedurę, gotowe pytania i sposób weryfikacji efektów po 12 miesiącach.

Pierwsze wyznaczenie DKK w zakładzie realizujemy jako odrębny etap wdrożenia (analiza danych + raport + rekomendacja).
Link do strony szkoleń i kart zgłoszeń na oba szkolenia: ecoreg.pl/szkolenia.html

Czym jest ta strona internetowa?
Nie jest oceną przeszłych decyzji ani wskazywaniem winnych.

Opisuje ekonomiczne kryterium, które pozwala uporządkować decyzje kosztowe w całym przedsiębiorstwie wodociągowym.

Technika realizuje swoje zadania operacyjne, a finanse otrzymują przejrzystą granicę opłacalności, dzięki której decyzje mogą być podejmowane i uzasadniane w oparciu o liczby.

Celem jest trwała minimalizacja kosztów wieloletnich w cyklu życia infrastruktury.

To nie jest nowa moda
Logika minimalizowania kosztów wieloletnich w wodociągach była publicznie opisywana już na początku lat 2000. Poniższa strona z publikacji pokazuje zasadę, która pozostaje aktualna do dziś: celem nie jest mechaniczne obniżanie strat wody, lecz prowadzenie tylko takich działań, które realnie obniżają łączny koszt systemu w długim okresie.

W tamtym etapie (pierwsza dekada) punkt wejścia stanowiła przede wszystkim aktywna kontrola wycieków. Dziś tę samą logikę rozwijamy dalej poprzez DKK i Topt, czyli formalne wyznaczanie granicy opłacalności decyzji eksploatacyjnych i inwestycyjnych.

To ważne z jednego powodu: w wielu przedsiębiorstwach kontrolowane są głównie koszty bieżące, podczas gdy największe różnice kosztowe powstają w perspektywie wieloletniej. Dlatego pytanie nie brzmi: „czy wykonuje się dużo działań?”, lecz: „czy działania są prowadzone do poziomu ekonomicznie uzasadnionego?”.

Źródło: S. Speruda, R. Radecki, „Ekonomiczny Poziom Wycieków”, TRANSLATOR, Warszawa 2001.

Jeżeli chcą Państwo sprawdzić, czy Państwa system działa dziś przy minimum kosztów wieloletnich, pierwszy krok jest prosty: wyznaczenie DKK i Topt dla wybranego obszaru sieci.

W dniu 7.05.2025 organizowany będzie webinar, podczas którego omawiane będą dotychczasowe wdrożenia zakładów wod-kan w kraju w temacie Topt i DKK. Zapisy na webinar trwają.